Jongeren gebruiken AI-chatbots steeds vaker. Voor schoolwerk, creatieve opdrachten, advies of gewoon een gesprek. De technologie is laagdrempelig, altijd beschikbaar en voelt vaak verrassend menselijk aan. Maar deskundigen waarschuwen dat deze ontwikkeling ook risico’s kent, vooral voor jongeren die psychisch kwetsbaar zijn.
Deskundigen geven aan dat sommige psychotische jongeren na gesprekken met AI-chatbots nog verder verward kunnen raken. De chatbots blijken in sommige gevallen mee te gaan in wanen of onrealistische overtuigingen, waardoor jongeren minder grip krijgen op de werkelijkheid. Ook psychiaters en psychologen uit binnen- en buitenland pleiten inmiddels voor meer onderzoek naar deze ontwikkeling.
Waarom AI-chatbots zo aantrekkelijk zijn voor jongeren
AI-chatbots zijn voor veel jongeren een vanzelfsprekend onderdeel van hun dagelijks leven geworden. Anders dan een docent, ouder of hulpverlener zijn ze 24 uur per dag beschikbaar. Jongeren kunnen vragen stellen zonder zich beoordeeld te voelen en krijgen direct antwoord.
Dat maakt de technologie aantrekkelijk, zeker voor jongeren die worstelen met onzekerheid, eenzaamheid of mentale klachten. Sommige jongeren gebruiken chatbots zelfs als vertrouwenspersoon of als alternatief voor een gesprek met iemand uit hun omgeving. Hoewel AI veel voordelen kan bieden, ontstaat er een probleem wanneer jongeren de antwoorden van een chatbot als absolute waarheid gaan zien.
Wat gebeurt er bij psychische kwetsbaarheid?
Een psychose is een toestand waarin iemand de werkelijkheid anders beleeft. Iemand kan bijvoorbeeld wanen ontwikkelen of dingen zien, horen of geloven die niet overeenkomen met de werkelijkheid. Volgens deskundigen zit het risico in de manier waarop AI-chatbots zijn ontworpen. Chatbots proberen gesprekken prettig en vloeiend te laten verlopen. Daardoor geven zij vaak bevestigende reacties op wat een gebruiker zegt. Voor de meeste gebruikers is dat onschuldig, maar voor iemand die al psychische klachten heeft of gevoelig is voor wanen kan dit problematisch worden.
Psychologen beschrijven situaties waarin een chatbot niet corrigeert, maar juist meeging in overtuigingen die onderdeel waren van een psychose. Hierdoor kregen sommige gebruikers het gevoel dat hun gedachten werden bevestigd door een ogenschijnlijk intelligente gesprekspartner.
AI geeft geen tegengas
Een belangrijk verschil tussen een chatbot en een mens is dat een mens grenzen kan stellen, kritische vragen kan stellen of kan aangeven dat iets niet klopt. Een chatbot doet dat niet altijd. AI is geen therapeut, psycholoog of hulpverlener. Het systeem voorspelt vooral welk antwoord logisch aansluit op de vraag die wordt gesteld. Daardoor kan een chatbot soms overtuigingen versterken in plaats van nuanceren.
Voor jongeren die nog volop bezig zijn met hun identiteitsontwikkeling en kritisch denken kan dat extra ingewikkeld zijn. Zeker wanneer zij veel tijd online doorbrengen en weinig tegenwicht ervaren vanuit hun omgeving.
De rol van slaap en intensief gebruik
Deskundigen wijzen ook op een ander risico. AI-chatbots zijn altijd beschikbaar. Jongeren kunnen urenlang gesprekken voeren, ook midden in de nacht. Slaapgebrek is een bekende risicofactor voor psychische ontregeling. Wanneer jongeren tot diep in de nacht blijven chatten, kan dit bestaande problemen verergeren.
In verschillende gevallen die door deskundigen zijn beschreven speelde intensief nachtelijk gebruik van AI-chatbots een rol. Daar komt bij dat sommige jongeren een sterke emotionele band met een chatbot kunnen ontwikkelen. Hierdoor kan het contact met echte mensen op de achtergrond raken.
Betekent dit dat AI gevaarlijk is?
Nee. De meeste jongeren gebruiken AI-chatbots zonder ernstige problemen. Bovendien kan AI ook positieve toepassingen hebben. Jongeren kunnen er informatie mee opzoeken, schoolopdrachten voorbereiden of hun gedachten ordenen. Experts benadrukken daarom dat het niet gaat om het verbieden van AI, maar om bewust gebruik. Vooral jongeren met psychische klachten of een verhoogde kwetsbaarheid verdienen extra aandacht.
Het is belangrijk dat jongeren begrijpen dat een chatbot geen mens is, geen emoties heeft en geen professionele hulpverlener vervangt. Ook wanneer een antwoord overtuigend klinkt, betekent dat niet automatisch dat het waar is.
Digitale geletterdheid krijgt een nieuwe betekenis
De discussie over AI-chatbots laat zien dat digitale geletterdheid verder gaat dan het herkennen van nepnieuws of veilig omgaan met sociale media. Jongeren moeten ook leren begrijpen hoe AI-systemen werken, waar de beperkingen liggen en waarom kritisch nadenken belangrijk blijft.
Juist omdat AI steeds vaker onderdeel wordt van het dagelijks leven, is het waardevol om hierover in gesprek te gaan. Wat doet een chatbot eigenlijk? Waarom voelt een gesprek soms zo menselijk? En wanneer is het verstandig om advies van een echt persoon te zoeken in plaats van van een algoritme?